Komunitas Aleut : Diajar Sejarah Sabari Leuleumpangan

Mun seug dibandingkeun jeung kota-kota nu aya di basisir kayaning Jakarta, Cirebon, Semarang jeung Surabaya, Bandung mah kaasup kota nu kaitung anyar kěněh. Tapi angger wě sok sanajan kitu, ari nu ngaranna kota mah pasti miboga sejarah. Kiwari di Bandung aya sababaraha komunitas nu sok nalumtik ajěn inajěn sejarah Bandung ku cara nu leuwih popilěr. Salahsahijina nyaěta Komunitas Aleut.

Naon ari Komunitas Aleut těh? Kumaha kagiatanna?

Ridwan Hutagalung, Dirěktur Program Radio Mestika FM Bandung, kungsi nyieun acara “Afternoon Café” di radio tempatna gawě. Acara nu diayakeun saminggu sakali ěta sok rajeun ngabahas sejarah Kota Bandung nu sumberna lolobana dicokot tina buku karangan Haryoto Kunto, nyaěta Wadjah Bandoeng Těmpo Doeloe jeung Semerbak Bunga di Bandung Raya.

Tuluy dina tahun 2005, mahasiswa UNPAD Jurusan Sejarah rěk ngayakeun ospěk. Kusabab geus bosen mun acara ospěk dieusi ku hal nu biasa, nya panitia ahirna nyieun acara ospěk těh ku ngadatangan tempat-tempat nu bersejarah di Kota Bandung, tah acara ieu dina prak-prakanna Ridwan diajakan ku panitia pikeun ilubiung. Kusabab mahasiswa těh katempona měrě rěspon anu alus, nya ti dieu tuluy kapikiran pikeun ngadegkeun hiji komunitas. Taun 2006 komunitas diadegkeun nu dingaranan Komunitas Aleut.

Nepika anyeuna, sanggeus kurang leuwih salapan taun, Komunitas Aleut unggal poě Ahad sok masih aprak-aprakan, ngaleut mapay-mapay unggal Juru Kota Bandung khususna, atuh sa-Bandung Raya umumna pikeun nalumtik sejarah. Atuh anggotana gě geus rupa-rupa anyeuna mah, lain ngan ukur mahasiswa. Dina wanci salapan taun ěta geus teu kaitung naon waě anu geus didatangan těh.

Geus karuhan ari mapay gedung-gedung jieunan Walanda mah; samodel Gedung Merdeka, de Vries, Vissěr, Homann, Gedung Balěkota, Gedung Pakuan, Gedung Bank Děnis, jeung sajabana. Lian ti ěta, patempatan anu rada anggang ti kota ogě kungsi sababaraha kali didatangan, kayaning Situ Cisanti, Makam Bosscha di Pangalěngan, Teropong Běntang di Lěmbang, rěl kareta api anu geus teu dipakě nepika Ciwiděy, komplěk tentara di Cimahi, jeung masih rěa deui. Malah mah kungsi ogě ka Ciletuh di Sukabumi anu cenah rěk dijieun situs wisata gěologi ku pamarěntah.

Katompěrnakeun, kusabab ampir kaběh nu aya dina buku ngeunaan Bandung geus didatangan, nya anyeuna sok rajeun maluruh tempat-tempat anu can loba kacatet dina buku, itung-itung sabari diajar liputan. Nu pang anyarna nyaěta nyukcruk Kordon; boh pasarna, masigit, curug Ĕcě, jeung erěl karěta api urut, kaběh diguar babarengan. Atuh teu katinggaleun sabari ngaleut těh sok tunyu-tanya ka kolot-kolot anu susuganan leuwih apal kana sejarah daěrahna sorangan.

Tina hasil ngaleut ěta ku anggotana sok tuluy dijieun tulisan jeung diwawarkeun dina sababaraha sosial mědia; blog, twitter, jeung facebook. Kusabab ngaranna gě sabari diajar, tangtu waě tulisan-tulisan těh sipatna amatiran, lain catetan sejarah anu beurat. Jang ngaronjatkeun pangabisa dina hal tulisan, nya sababarahakali diayakeun workshop nulis pikeun ngasah anggota Komunitas Aleut dina nyatetkeun naon waě pamanggihna salila aleut-aleutan. Anyeuna dina blog aleut.wordpress.com geus leuwih ti 600 tulisan anu geus diwawarkeun, kaasup di jerona #PojokKAA2015 anu eusina ngeunaan hajat KAA anu kakara běrěs kamari.

Dina hajat Konpěrěnsi Asia-Afrika, Komunitas Aleut puguh wě teu mopohokeun, malah mah bisi disebut rikat pisan. Ti tanggal 6 April mula, Komunitas Aleut mah geus nyieun tulisan dina raraga nyambut KAA ěta. Jadi miěling těh enyaan, sabab ti “pra-hari H-pasca”, ngahasilkeun kurang leuwih 50 tulisan anu rencanana mah rěk dijieun buku. Pikeun Komunitas Aleut mah nulis dina raraga miěling KAA těh itung-itung nyieun arsip kota, ieu hiji kasadaran anu kudu tuluy dipirosěa.

***

Poě Sabtu kamari, tegesna ping 16 Měi 2015, Komunitas Aleut jeung Sahabat Bosscha ngayakeun kagiatan babarengan, nyaěta ngabagikeun tutup lampu nu alpukahna Obsěrvatorium Bosscha.  Tutup lampu ěta dibagikeun ka masarakat di sabudeureun peneropongan běntang Bosscha. Naon maksud jeung tujuanna ngabagi-bagikeun tutup lampu těh?

Kiwari nu ngaranna polusi těh lain ngan ukur polusi hawa, cai, atawa sora wungkul. Sorot lampu ogě nu anyeuna geus marakbak, baranang di mana mendi, tětěla geus jadi hiji polusi ogě. Tina paněnjo elmu atronomi mah lampu nu baranang těh ěstu matak ngaganggu kaěndahan langit. Baheula, mangsa listrik can aya, atawa mun běh dieunakeunna mah nu makě listrik can pati loba, tetempoan ka langit těh ěcěs pisan. Pating kariceupna běntang katempo ku panon biasa, teu kudu dibantuan ku teropong běntang ogě ěstu geus cěkas.

Matak teu aněh jelema baheula mah loba nu ngagunakeun běntang keur nangtukeun lalampahan, tataněn, jeung sajabana, da puguh gě baheula mah běntangna masih kěněh katempo jelas.

Tah tutup lampu nu dibagikeun těh tujuanna pikeun ngurangan polusi cahya. Jadi sorot lampu nu ngagebray ka mana mendi těh bisa nojo ka handap hungkul ku ayana tutup lampu mah. Tetempoan ka langit peuting nu sěrab těh bisa dikurangan ku ayana tutup lampu ieu, utamana lampu-lampu nu aya di sisi jalan, di buruan imah, jeung di mana waě nu cahyana nojo langsung ka langit.

Mun dikaitkeun jeung ělmu kasěhatan, urang bisa neren-neren deui yěn saěstuna awak jelema těh mun ti peuting mah dijieun pikeun istirahat. Enya apan baheula mah kitu; beurang jang barangsiar, ana sup peuting mah tara ieuh diparakě gawě, sok langsung wě dipakě jang sarě. Hartina ku baranangna lampu mangsa kiwari, ieu caangna geus arěk sarua jeung beurang, sok padahal awak mah geus waktuna jang direureuhkeun. Tah ku dijieunna tutup lampu ieu, itung-itung ogě ngurangan pating gebrayna lampu pikeun nyumponan kahayang awak nu geus waktuna reureuh tina barangsiar.

***

Komunitas Aleut baris milangkala dina ping 20 Měi. Salapan taun mun umur budak mah nya paling ogě kakara kelas dua atawa tilu SD, anu hartina bolostrong kěněh. Tapi sanajan kitu nya mudah-mudahan wě atuh ku nyěrělěkna waktu, beuki dieu těh beuki nambahan kanyaho, beuki ngaajěnan kana sejarah kota Bandung khususna, atuh nu utamana bisa měrě kontribusi nu alus pikeun balarěa. [ ]

Foto : Arsip Irfan TP

Enam Alinea untuk Alina *)

Alina sayang, apa kabar? Dari depan Rathkamp, sore ini aku ingin mengirimmu beberapa alinea. Kata, sebagaimana kau tahu, selalu lebih berhasil menarik minatku. Kini, di sini, di tepi Jalan Asia Afrika yang tengah ramai oleh pengendara dan pejalan kaki, aku mencoba merekamnya dalam redup dan remang bahasa; untukmu. Aku sengaja tidak mengerat dan memotong beberapa gambar, untuk apa? Orang-orang sudah terlampau banyak mengantongi rupa; di depan Gedung Merdeka, tepi Jalan Cikapundung Timur, pinggir sungai yang keruh itu, sekitar monumen Dasasila Bandung, di depan kantor Harian Pikiran Rakyat, dan masih banyak lagi. Mereka mencoba mengawetkan semesta dirinya dalam dekapan yang mulia kamera. Tidak Alina, aku tidak mau mengirimmu keriuhan yang banal itu lewat gambar. Aku ingin mendekatimu dengan kata.

Selepas hujan sore ini, mentari masih malu-malu menampakan diri. Sementara orang-orang justru girang memenuhi ruas trotoar dan sebagian bahu jalan. Arus lalu-lintas tersendat, sesekali klakson bersahutan. Hotel Savoy Homann, de Vries, Visser, dan Gedung Merdeka mulai tersaput temaram. Beberapa saat lagi adzab maghrib akan berkumandang dari Masjid Agung. Menjelang sore dijemput malam, keramaian semakin riuh. Tua-muda, laki-laki perempuan, semuanya menyesaki trotoar yang sudah dipercantik.

Lima orang remaja yang lewat di depanku, terdengar berbicara kepada temannya, “kalau bola yang tulisannya ‘Indonesia’ di mana ya?” Dalam peringatan Konperensi Asia Afrika kali ini, memang dibuat ratusan bola-bola batu yang bertuliskan nama-nama negara peserta konperensi. Bola-bola itu berjajar di sepanjang Jl. Asia Afrika, Jl. Cikapundung Timur, dan Jl. Braga. Beberapa belum diukir namanya. Di bawah bola-bola batu itu ada kaitan besi untuk mencegahnya dari pergerakan yang akan membahayakan. Persis di depannya, ada pula lampu kecil yang akan menyinari nama negara di kala gelap malam.

Ah Alina, bangku yang seperti aku duduki ini beberapa telah patah kayunya. Bahannya memang kurang bagus namun juga tidak terlampau rapuh, entah tekanan seperti apa yang membuatnya bisa begitu. Dari persimpangan Jl. Lengkong Besar sampai Gedung Swarha, bangku-bangku taman berjajar memanjakan para pejalan kaki yang hendak beristirahat, dan juga untuk berpoto selfie. Masyarakat gembira. Hampir sekujur de groote postweg yang melintasi kota tua Bandung didandani.

Soekarno dan Mandela yang selalu tersenyum itu, kini berlipat ganda dan bersemayam di ruang-ruang digital pribadi. Ada pula tokoh-tokoh lokal dan internasional yang lain. Mereka berjajar di sepanjang tepi sungai Ci Kapundung. Melekatkan diri pada objek menarik dalam kadar bingkai yang pas, barangkali telah menjadi candu. Di kanal-kanal media sosial kemudian semuanya mengalir, berjejalin dalam ruang virtual yang saling berhubungan.

Alina sayang, hari sudah merayap gelap. Patung kecil kura-kura yang menyangga pot-pot bunga besar yang menghiasi trotoar telah samar dari penglihatan. Udara dingin telah turun dari gunung-gunung, menyusup lewat ventilasi kota, lalu turun ke jalan-jalan. Bendera-bendera negara peserta tertunduk lesu di tiang-tiang sekitar Gedung Merdeka. Sementara cahaya berpendaran dari lampu-lampu taman dan kendaraan. Di sini, di jantung ibu kota Asia Afrika, malam hari dibangun dari macet dan kegembiraan warga. Selamat malam Alina. [ ]          

*) Dengan permintaan maaf kepada Seno Gumira Ajidarma


Foto : 7aftermidnight.wordpress.com

Toko Buku jeung Koran Jaman Baheula

De Vries

“Nu ditulis bakal langgeng, nu diucapkeun baris leungit katebak angin…”

Mun ras inget kana hiji kawih nu sok ditembangkeun ku indung baheula, cenah majarkeun těh geura sakola ka Bandung, geura nyiar elmu luhung.  Tětěla geuning ti baheula kěněh gě di Bandung mah geus remen ku toko buku. Nyak apanan buku těh minangka salah sahiji jalan pikeun ngahontal ělmu pangaweruh jampě pamakě. Di dieu pisan kuring baris nuliskeun sawatara toko buku heubeul nu kungsi aya di Bandung. Kiwari mah rěrěana geus teu aya di kieuna, tapi sababaraha hiji aya kěněh raratanna. Malahmandar aya manpaatna, mangga nyanggakeun saaya-aya.

Bank BNI nu baheulana A.C. Nix

Urang mimitian ti Jalan Perintis Kemerděkaan atawa viaduct, di dieu baheula aya hiji toko buku nu ngaranna A.C. Nix & Co. Di mana cenah persisna ěta toko buku jaman Walanda těh? Sigana moal bireuk deui, di jalan ěta aya hiji bangunan nu agrěng nu jadi kantor BNI, tah di dinya pisan A.C. Nix & Co. baheula ngajalankeun usahana. Ari mimitina mah, saacan pindah ka Jl. Perintis Kemerděkaan (Landraadweg) ěta toko buku těh kungsi nempatan hiji wangunan di Jl. Naripan. 

Antara BNI jeung gedong “Indonesia Menggugat” nu baheula mah dipakě pengadilan atawa landraad, aya hiji jalan leutik atawa gang nu ngaranna gang Babakan Ciamis. Di dinya mun diilik-ilik loba tulisan “Assěnik”. Ti mimiti pangkalan ojěg, běngkěl, nepika nu dagang gulě jeung soto gě makě ngaran Assěnik/A C Nix. Tangtu ieu aya hubunganna jeung toko buku anu keur dicaritakeun, tapi mimitana kumaha kuring teu pati apal. Kungsi dina hiji poě kuring tatanya ka sababaraha kolot nu aya di ěta gang, tapi waleranna asa patěbih jeung katerangan nu aya dina buku.

A.C. Nix & Co. usahana kaasup gedě jeung maju, da ěta wě dina keur jenengna mah kungsi ngasaan boga cabang di Amsterdam sagala. Sanajan nganjrekna di Bandung, tapi ari lolobana mah medalkeun buku ngeunaan Hindia Walanda atawa Indonesia anyeuna mah, ěta gě aya sababaraha buku ngeunaan Bandung, ngan teu pati loba. Salahsahiji buku nu kungsi dipedalkeun těh nyaěta buku nu dikarang ku Victor Ido (penyiar di radio NIROM). Medalna taun 1936, nu jejerna Indie in den Goeden Ouden Tijd.

Di gang Babakan Ciamis/gang Landraad

Taun 1950-an saanggeus Indoněsia merděka, A.C. Nix & Co. ngaranna robah jadi NV. Masa Baru. Tapi teu lila ti harita robah deui jadi NV. Ganaco. Nyak ti dieu pisan mimitina medalkeun buku-buku carita pikeun barudak jeung buku pangajaran di sakola. Di antarana waě :  Batok Bulu Eusi Madu (Nj. S.S. Suwadi, 1956), buku pangajaran basa Sunda Kandaga (R. Momon Wirakusumah, I. Buldan Djajawiguna; 1957), Sedjarah Sunda (ma’mun Atmamihardja, 1958), jeung Di Lembur Kuring (Sjarif Amin, 1964).

***

Ti viaduct urang teruskeun ka belah kidul, nyaěta ka toko buku Van Dorp & Co. Toko buku ieu persisna nu anyeuna Gedong Landmark nu di Jalan Braga těa. Anyeuna mah bagěan handapna sok dipakě paměran buku jeung paměran gawě, maksudna keur jalama-jalma nu nyiar pagawěan. Belah luhur dipakě tempat hiburan peuting paragi jalma-jalma nu ngadon ka disko. Tapi mun nempo riwayat ka tukang, tisaprak dipimilik ku Pamarěntah Indonesia, gedong ieu ngalaman sababaraha kali parobahan; nepi ka ahir taun 1972 kungsi jadi toko buku nu ngajual ogě alat tulis jeung alat kantor.  Tuluy bangunan ieu kungsi kosong nepi ka taun 1980-an. Ti harita dipakě deui paragi tempat biliar jeung bioskop. Ti ahir taun 1980-an nepika anyeuna dipakě siga nu geus dijelaskeun di luhur.

Gedong Landmark dijieun ku urang Walanda, jenenganna Ir. C.P. Wolff Schoemakěr di taun 1922. Hareupna, kěnca katuhu, aya sirah Batara Kala, anu maksudna jang ngasupkeun warna kadaěrahan.

Van Dorp

Di taun 1940-an munggaran, toko van Dorp kungsi medalkeun hiji buku ngeunaan pepelakan. Buku nu disusun ku M.L.A. Bruggemen jeung saděrěk Ojong Soerjadi nu jadi tukang ngagambarna, diběrě jejer “Indische Tuinbloemen”. Buku ieu kaasup buku nu mahiwal, naon sabab? Nyaeta aya 107 bagěan nu kosong, tapi aněhna aya katerangan ngaran kekembangan di handapna.

Kaayaan kieu tangtu nyieun kapanasaran ka nu rěk mareuli. Kumaha hanteu atuh, ari ngaran kembangna aya, ari gambarna euweuh. Tah, sihorěng jang ngalengkepan bagěan nu kosong těh nyaěta kudu meuli gambarna hiji-hiji. Minangka kadeudeuh, tiap-tiap jalma nu meuli hiji gambar kembang, baris diběrě bibit kembang nu sarua eujeung gambar nu dibeuli. Teu kapalang měrě, potna ogě sakalian dipasrahkan ka nu meuli.  

Cara dagang model kieu měmang didukung ku ayana pasar kembang nu baheula aya di hareupeun toko van Dorp. Jadi bibit kembang těh teu hěsě něanganna. Kusabab paměnta langganan sakitu lobana, tina buku “Indische Tuinbloemen” ieu nepi ka kungsi ngajual sajuta bibit kembang jeung potna dina jero waktu sabulan.

Buku nu lakuna kacida gedě lain ukur ěta sabenerna mah, sabab van Dorp ogě kungsi ngajual buku ensiklopědia nu jejerna “Winkler Prins”, buku ieu kajual kurang leuwih 2000 jilid. Buku karangan D.F.W. Stapel ogě nu jejerna “De Geschiedenis van Nederlandsch” kungsi kajual leuwih ti satengah jumlah pedalanna.

***

M.I. Prawira-Winata mah deukeut patung Adjat

Ti Jalan Braga anyeuna urang tuluy rada ka belah wětan, nyaěta ka Jalan Lěmbong. Di dinya aya hiji pamedalan jeung toko buku jaman baheula, ngaranna M.I. Prawira-Winata. Diadegkeun dina taun 1920-an, toko buku ieu mangrupakeun toko buku nu munggaran nu dipimilik ku kaom pribumi di Bandung. Nyak ti dieu ogě mimitina buku-buku Basa Sunda diwanohkeun. Tempatna aya di Jl. Lěmbong nu anyeuna di dinya pisan ngadeg Hotěl royal Palace.

Saacan jadi Hotěl Royal Palace, urut toko buku ieu kungsi dibeuli ku Pension van Rhijn dina taun 1936. Hal ieu dina raraga ngaleugaan wewengkon hotěl. Saanggeus Indonesia merděka, Pension van Rhijn tuluy jadi Hotěl Astoria, teu lila robah deui jadi Hotěl Istana I jeung II.

Jiga ilaharna toko buku jaman baheula nu lolobana miboga ogě usaha pacitakan buku, Prawira-Winata oge boga nu alamatnya di Jl. Kaca-kaca Wětan, teu jauh ti Simpang Lima.

Iwal ti medalkeun buku-buku Islam nu di antarana baě; Wawatjan Sadjarah Ambia (M.H. Moehammad Moesa, 1926), Hadis Mi’radj atawa Pangapoengan Kandjeng Nabi Rosoel’oellah (H. Hasan Moestapa, 1926), Prawira-Winata medalkeun ogě buku-buku banyolan jeung carita-carita ti para pangarang Sunda nu geus kawěntar, di antarana nyaěta; Wawatjan Enděn Sari-Banon, Tjarios Istri Rajoengan (R. Memed Sastra-Hadi Prawira, M.I. Prawira-Winata, 1923), Wawatjan Rangga-Woeloeng (Soemaradiredja, 1925), Wawatjan Djaka-Oembaran (Soemaradiredja, 1920-an), Wawatjan Roesiah noe kasěp (1920-an), Wawatjan Roesiah noe Geulis (1920-an).

Dina ngajalankeun usana, M.I. Prawira-Winata ngabogaan kasadaran nu hadě kana hukum. Tiap-tiap naskah anu ditarima, anjeunna sok meuli hak cipta nu nulis, tuluy hak cipta ěta ditangtayungan. Matak teu aněh dina tiap buku sok aya tulisan “anoe gadoeh hak kana ieu boekoe” jeung “nu saněs teu kenging njitak, disengker koe Staatsblad 1912 No. 600 art. 11”.

Lian ti ěta, nu gaduh toko buku gě sok masang fotona nyalira dina tiap-tiap buku, jeung sacewir kertas nu aya tulisan ngaran ěta toko buku. Jang ngaronjatkeun usahana, nu gaduh toko buku sok masang iklan dina koran Basa Sunda, nyaěta Sipatahoenan.

***

Rathkamp

Anyeuna urang balik deui ka belah kulon, tapi mangkě urang měngkol ka katuhu di Jl. Telepon, pas deukuet Musium Mandala Wangsit Siliwangi. Urang leumpang sababaraha měter mangkě brasna ka Jl. Naripan, tangtu bakal langsung něnjo gedong Bank BJB nu urut Bank DENIS baheula mah. Ti dinya mengkol deui ka kěnca, nuturkeun Jl. Braga ka belah kidul. Di tungtung jalan urang baris manggihan Kimia Farma, tah di dinya pisan baheula kungsi aya toko buku G. Kolff & Co.

Kolot baheula mah masih kěněh nyebut Rathkamp kana eta bangunan těh. Sabenerna baheula lain ukur toko buku nu nyicingan ěta gedong těh, tapi aya ogě nu dagang roko jeung bako, sarta dipakě oge jang kantor ku N.I. Escompto Bank. Toko Dunlop jeung apotek Volharding kungsi ogě nganjrek di ieu wangunan.

Ngeunaan toko buku G. Kolff & Co., kuring teu pati loba manggihan běja, ngan ukur samet aya nu nyebutkeun yěn toko buku ieu boga ogě cabang di Batavia.

***

Nampeu pisan ti Rathkamp mah ka urut toko buku Klass de Vries & Jan Fabricius těh. Jeung pangpangna mah tulisanna gě aya kěněh nepi kiwari. Bisa disebut wangunan de Vries těh wangunan nu ka asup pang mimitina di sakuliah dayeuh Bandung mah. Anyeuna wangunanna masih kěněh alus, jeung dijadikeun museum ku Bank NISP. Ari mimitina mah de Vries těh ngan ukur warung leutik nu lebahna di belah kalěr alun-alun, nu anyeuna jadi BRI Tower.  

De Vries ditempo ti belah kulon

Gedong de Vries těh ayana di Jl. Asia Afrika atawa Jalan Raya Timur baheula mah, atawa mun běh ditu deui de Groote Postweg ngaranna těh. Ieu gedong dijieun ku R.A Kern di taun 1899, tuluy dialusan deui di tahun 1909 ku Biro Arsitek Edward Cuypers Hulswitt. Hal ieu dina raraga ngigelan jaman, da puguh gě ka tompěrnakeun mah dayeuh Bandung jeung seni Arsitektur gě beuki deui beuki maju.

De Vries těh minangka toko pang lengkepna baheula mah, da toko-toko nu di Jl. Braga jeung Pasar Baru tacan pati loba. Ari nu sok ngalanggan rěrěana mah urang onderneming alias urang perkebunan. Matak kitu gě tangtu wě da di lembur mah pamohalan manggih barang-barang nu sakitu haradě jeung lengkepna. Juragan-juragan Preangerplanter sok ngadon mareuli surutu, kadaharan, papakěan, jeung sajabana.  

Ari wangunan nu masih ngadeg nepika anyeuna mah nyaěta gedong de Vries nu geus dialusan deui di taun 1920. Pědah gedongna lega, matak lain toko buku de Vries hungkul nu usaha di dinya těh, aya ogě De Boekenbeurs, nyaěta toko buku nu husus ngajual buku-buku urut, nu dipimilik ku L.A. Lezer. Klass de Vries & Jan Fabricius kungsi medalkeun buku Geschiedenis der Preanger Regentsschappen, Kort Overzigt nu dikarang ku R.A. Kern di taun 1898. Ka běh dieukeun deui, ěta wangunan těh kungsi ogě dipakě usaha studio poto jeung warung sangu Padang.

***

Anyeuna urang tuluykeun deui ka belah kulon. Pahareup-hareup pisan jeung Gedong Merdeka atawa Musium Asia Afrika, di dinya aya wangunan urut toko buku Visser & Co. Tohaga kěněh ari wangunanna mah, ngan siga kosong waě teu dipakě nanaon. Ceunah baheula kungsi dipakě diskotik paragi jalma-jalam kawas “si ěma (ědanna manusa)” nyiar kasenangan.

Visser & Co.

Kuring teu pati apal ari perkara buku naon waě nu kungsi dipedalkeun ku Visser & Co., ngan aya baě anu cumantěl dina ingetan, nyaěta cenah wangunan těh kungsi dipakě rahayat jang lalajo basa aya Konpěrěnsi Asia Afrika. Di těras luhur ěta wangunan jelema pagelek, silih sěrěd bakat ku hayang nempo Bung Karno, Gandhi jeung para pamingpin dunya nu sějěnna.

Ari basa milangkala KAA nu ka-50 taun mah rahayat těh teu bisa lalajo běbas, tong boro rahayat biasa dalah wartawan ogě teu bisa laluasa. Hal ieu alatan jalan ti mimiti Hotel Savoy Homan nepika alun-alun ditutup jeung dijagaan ku tentara. Kajadian ieu tantu matak pikeuheuleun jang sababaraha wartawan, malah Rosihan Anwar gě koatka gegeleneng.

***

Ngěsěr deui ka kulon saeutik, sebrangeun kantor PLN aya taneuh kosong nu pinuh ku jukut jeung barala, ěta těh taneuh urut toko buku NV. Mij. Vorkink. Ngadeg taun 1896, Vorkink jadi pamedalan jeung pacitakan nu pangkolotna di sakuliah Bandung. Atuh di dieu oge dilahirkeunna koran mimiti di Priangan, nu ngaranna Prěangerbode.

Taneuh kosong urut Vorkink

Saanggeus Indonesia merděka, ku pamarěntah toko buku ieu ngaranna diganti jadi toko buku Sumur Bandung. Dingaranna kitu těh sigana mah pědah deukeut wangunan toko buku jeung di kantor PLN aya sumur nu sok dikaramatkeun ku sawarěh jělěma.

Sababaraha buku nu kungsi dipedalkeun ku Vorkink nyaěta :  Gedenboek Toneelvereeniging Braga 1892-1957, Braga en de Bragaweg, Gids van Bandoengen Omstreken, jeung Gedenboek MOSVIA 1879-1929. Basa geus diganti jadi Sumur Bandung, buku-buku nu terbit těh di antarana waě : Uparaca Adat di Pasundan (R. Akip Prawira Soeganda, 1964), Saumur Jagong (Sjarif Amin, 1983), jeung Perjoangan Paguyuban Pasundan 1914-1942 (Sjarif Amin, 1984).

Taun 1926 gedong N.V. Mij. Vorkink kungsi digunakeun ku Bandoengsche Radio Vereeniging, nyaěta radio nu munggaran di Bandung. Siaranna sok ngagunakeun lantě dua, tapi hanjakal radio těh umurna teu lila. Alatan kakurangan waragad, nyak tilu taun ti mimiti siaran, radio ieu ahirna dicokot ku NIROM (Nederlandsch Indische Radio Omroep Maatschappij).

***

Sabenerna toko buku jaman baheula di bandung těh loba, ngan nu geus dituliskeun di luhur mah pědah we kaitung sawewengkon kěněh, jadi lamun ngahaja dipapay atawa dipaluruh těh rada ngagunduk meueusan, teu pajauh teuing. Lian ti ěta, toko buku-toko buku nu sějěn mah arang langka riwayatna dituliskeun dina buku, nyak mun seug  hayang apal těa mah kapaksa kudu leuwih lantip maluruhna.

Ieu mah bisi aya nu panasaran, naon waě cenah toko buku nu sějěnna těh? Tah kuring baris měrě nyaho :  Gebroeders Kleijne & Co. (Jl. Katja-katja Wetan), J.H. de Boer Jr. (Burgermeester Kuhrweg), J.H. Seelig en Zoon (Bragaweg), N.V. Christelijke Boekhandel voor Nederlandsch Indie (Soeniaradjaweg 41a-43), N.V. Handelsmij (Groote Postweg West 92), N.V. Macotte (Groote Postweg Oost), Nikko Japansch Fotograaf (Groote Postweg 10), Post & Telegraafkantoor (Groote Postweg 47), Sluyters & Co. (Groote Postweg West 173).

Tangtu nu luhur mah macana matak lieur da kawantu basa Walanda hungkul, tah anyeuna mah kuring baris měrě nyaho ngaran toko buku nu rada gampang dibacana : Aurora (Gardoedjatiweg 40), Boen Hwa (Tjikakak 69), CV. Ganaco (Jl. Perintis Kemerdekaan), CV. Remaja Karya (Jl. Ibu Inggit Garnasih jeung Jl. Raya Cimahi-Padalarang), Gembala Islam (Gang Pak Gade), Kaoeum Moeda (Groote Postweg), Minerva (Jl. Merdeka 13), TB. Al Maarif (Jl Tamblong), TB. Alumni (Jl. Dago), TB. Angkasa (Jl. Merdeka), TB. Antariksa (Jl. Dago), TB. Dahlan (Jl. Otista), TB. Elvira (Jl. Dago), TB. Indira (Jl. Braga), TB. Insulinde (Jl. Otista), TB. Intervarsity (Jl. Braga), TB. Lucu (Jl. Karapitan), TB. Malabar (Jl. Otista), TB. Maranatha (Jl. Ibu Inggit Garnasih), jeung masih rěa deui. [ ]

Medan Prijaji & Sipatahoenan

Foto : Arsip Irfan Teguh Pribadi

(+) Ari ngeunaan koran jaman baheula mah kuring moal loba catur, anggursi baca wě buku Sang Pemula nu dikarang ku Pramoedya Ananta Toer, jeung anyeuna rědaktur koran Pikiran Rakyat (Rahim Asyik) keur nulis carita ngeunaan sajarah koran Sipatahoenan, anyeuna geus nepi ka nomer genep.