Mesti ada cerita dari lagu sekeren ini.....
11 February 2015
10 February 2015
Toko Buku jeung Koran Jaman Baheula
| De Vries |
“Nu ditulis bakal langgeng, nu diucapkeun baris leungit katebak angin…”
Mun ras inget kana hiji kawih nu
sok ditembangkeun ku indung baheula, cenah majarkeun těh geura sakola ka Bandung, geura nyiar elmu luhung. Tětěla geuning ti baheula kěněh gě
di Bandung mah geus remen ku toko buku. Nyak apanan buku těh
minangka salah sahiji jalan pikeun ngahontal ělmu pangaweruh jampě
pamakě.
Di dieu pisan kuring baris nuliskeun sawatara toko buku heubeul nu kungsi aya
di Bandung. Kiwari mah rěrěana geus teu aya di kieuna, tapi sababaraha hiji aya kěněh
raratanna. Malahmandar aya manpaatna, mangga nyanggakeun saaya-aya.
| Bank BNI nu baheulana A.C. Nix |
Urang mimitian ti Jalan Perintis
Kemerděkaan atawa viaduct, di dieu baheula aya hiji toko buku nu ngaranna A.C. Nix
& Co. Di mana cenah persisna ěta toko buku jaman Walanda těh? Sigana moal
bireuk deui, di jalan ěta aya hiji bangunan nu agrěng nu jadi kantor BNI, tah
di dinya pisan A.C. Nix & Co. baheula ngajalankeun usahana. Ari mimitina
mah, saacan pindah ka Jl. Perintis Kemerděkaan (Landraadweg) ěta toko buku těh kungsi nempatan hiji wangunan di
Jl. Naripan.
Antara BNI jeung gedong “Indonesia
Menggugat” nu baheula mah dipakě pengadilan atawa landraad, aya hiji jalan
leutik atawa gang nu ngaranna gang Babakan Ciamis. Di dinya mun diilik-ilik
loba tulisan “Assěnik”. Ti mimiti pangkalan ojěg, běngkěl, nepika nu dagang
gulě jeung soto gě makě ngaran Assěnik/A C Nix. Tangtu ieu aya hubunganna jeung
toko buku anu keur dicaritakeun, tapi mimitana kumaha kuring teu pati apal.
Kungsi dina hiji poě kuring tatanya ka sababaraha kolot nu aya di ěta gang,
tapi waleranna asa patěbih jeung katerangan nu aya dina buku.
A.C. Nix & Co. usahana kaasup gedě
jeung maju, da ěta wě dina keur jenengna mah kungsi ngasaan boga cabang di Amsterdam
sagala. Sanajan nganjrekna di Bandung, tapi ari lolobana mah medalkeun buku
ngeunaan Hindia Walanda atawa Indonesia anyeuna mah, ěta gě aya sababaraha buku
ngeunaan Bandung, ngan teu pati loba. Salahsahiji buku nu kungsi dipedalkeun těh
nyaěta buku nu dikarang ku Victor Ido (penyiar di radio NIROM). Medalna taun
1936, nu jejerna Indie in den Goeden
Ouden Tijd.
| Di gang Babakan Ciamis/gang Landraad |
Taun 1950-an saanggeus Indoněsia
merděka,
A.C.
Nix & Co. ngaranna robah jadi NV. Masa Baru. Tapi teu lila ti harita robah
deui jadi NV. Ganaco. Nyak ti dieu pisan mimitina medalkeun buku-buku carita
pikeun barudak jeung buku pangajaran di sakola. Di antarana waě : Batok
Bulu Eusi Madu (Nj. S.S. Suwadi, 1956), buku pangajaran basa Sunda Kandaga (R. Momon Wirakusumah, I. Buldan
Djajawiguna; 1957), Sedjarah Sunda
(ma’mun Atmamihardja, 1958), jeung Di
Lembur Kuring (Sjarif Amin, 1964).
***
Ti viaduct urang teruskeun ka
belah kidul, nyaěta ka toko buku Van Dorp & Co. Toko buku ieu persisna nu
anyeuna Gedong Landmark nu di Jalan Braga těa. Anyeuna mah bagěan handapna sok
dipakě paměran buku jeung paměran gawě, maksudna keur jalama-jalma nu nyiar
pagawěan. Belah luhur dipakě tempat hiburan peuting paragi jalma-jalma nu
ngadon ka disko. Tapi mun nempo riwayat ka tukang, tisaprak dipimilik ku Pamarěntah
Indonesia, gedong ieu ngalaman sababaraha kali parobahan; nepi ka ahir taun
1972 kungsi jadi toko buku nu ngajual ogě alat tulis jeung alat kantor. Tuluy bangunan ieu kungsi kosong nepi ka taun
1980-an. Ti harita dipakě deui paragi tempat biliar jeung bioskop. Ti ahir taun
1980-an nepika anyeuna dipakě siga nu geus dijelaskeun di luhur.
Gedong Landmark dijieun ku urang
Walanda, jenenganna Ir. C.P. Wolff Schoemakěr di taun 1922. Hareupna, kěnca
katuhu, aya sirah Batara Kala, anu maksudna jang ngasupkeun warna kadaěrahan.
| Van Dorp |
Di taun 1940-an munggaran, toko van
Dorp kungsi medalkeun hiji buku ngeunaan pepelakan. Buku nu disusun ku M.L.A.
Bruggemen jeung saděrěk Ojong Soerjadi nu jadi tukang ngagambarna, diběrě jejer
“Indische Tuinbloemen”. Buku ieu
kaasup buku nu mahiwal, naon sabab? Nyaeta aya 107 bagěan nu kosong, tapi aněhna
aya katerangan ngaran kekembangan di handapna.
Kaayaan
kieu tangtu nyieun kapanasaran ka nu rěk mareuli. Kumaha hanteu atuh, ari
ngaran kembangna aya, ari gambarna euweuh. Tah, sihorěng jang ngalengkepan bagěan
nu kosong těh
nyaěta
kudu meuli gambarna hiji-hiji. Minangka kadeudeuh, tiap-tiap jalma nu meuli
hiji gambar kembang, baris diběrě bibit kembang nu sarua
eujeung gambar nu dibeuli. Teu kapalang měrě, potna ogě
sakalian dipasrahkan ka nu meuli.
Cara dagang model kieu měmang didukung
ku ayana pasar kembang nu baheula aya di hareupeun toko van Dorp. Jadi bibit
kembang těh teu hěsě něanganna. Kusabab paměnta langganan sakitu lobana, tina buku
“Indische Tuinbloemen” ieu nepi ka kungsi ngajual sajuta bibit
kembang jeung potna dina jero waktu sabulan.
Buku nu lakuna kacida gedě lain ukur
ěta sabenerna mah, sabab van Dorp ogě kungsi ngajual buku ensiklopědia nu
jejerna “Winkler Prins”, buku ieu
kajual kurang leuwih 2000 jilid. Buku karangan D.F.W. Stapel ogě nu jejerna “De Geschiedenis van Nederlandsch” kungsi
kajual leuwih ti satengah jumlah pedalanna.
***
| M.I. Prawira-Winata mah deukeut patung Adjat |
Ti Jalan Braga anyeuna urang tuluy rada
ka belah wětan, nyaěta ka Jalan Lěmbong. Di dinya aya hiji pamedalan jeung toko
buku jaman baheula, ngaranna M.I. Prawira-Winata. Diadegkeun dina taun 1920-an,
toko buku ieu mangrupakeun toko buku nu munggaran nu dipimilik ku kaom pribumi
di Bandung. Nyak ti dieu ogě mimitina buku-buku Basa Sunda diwanohkeun. Tempatna
aya di Jl. Lěmbong nu anyeuna di dinya pisan ngadeg Hotěl royal Palace.
Saacan jadi Hotěl Royal Palace, urut
toko buku ieu kungsi dibeuli ku Pension van Rhijn dina taun 1936. Hal ieu dina
raraga ngaleugaan wewengkon hotěl. Saanggeus Indonesia merděka, Pension van
Rhijn tuluy jadi Hotěl Astoria, teu lila robah deui jadi Hotěl Istana I jeung
II.
Jiga ilaharna toko buku jaman baheula
nu lolobana miboga ogě usaha pacitakan buku, Prawira-Winata oge boga nu
alamatnya di Jl. Kaca-kaca Wětan, teu jauh ti Simpang Lima.
Iwal ti medalkeun buku-buku Islam nu
di antarana baě; Wawatjan Sadjarah Ambia
(M.H. Moehammad Moesa, 1926), Hadis
Mi’radj atawa Pangapoengan Kandjeng Nabi Rosoel’oellah (H. Hasan Moestapa,
1926), Prawira-Winata medalkeun ogě buku-buku banyolan jeung carita-carita ti
para pangarang Sunda nu geus kawěntar, di antarana nyaěta; Wawatjan Enděn Sari-Banon,
Tjarios Istri Rajoengan (R. Memed Sastra-Hadi Prawira, M.I. Prawira-Winata,
1923), Wawatjan Rangga-Woeloeng
(Soemaradiredja, 1925), Wawatjan
Djaka-Oembaran (Soemaradiredja, 1920-an), Wawatjan Roesiah noe kasěp
(1920-an), Wawatjan Roesiah noe Geulis
(1920-an).
Dina ngajalankeun usana, M.I.
Prawira-Winata ngabogaan kasadaran nu hadě kana hukum. Tiap-tiap naskah anu
ditarima, anjeunna sok meuli hak cipta nu nulis, tuluy hak cipta ěta
ditangtayungan. Matak teu aněh dina tiap buku sok aya tulisan “anoe gadoeh hak kana ieu boekoe” jeung “nu saněs teu kenging njitak, disengker koe Staatsblad 1912 No. 600 art. 11”.
Lian ti ěta, nu gaduh toko buku gě sok
masang fotona nyalira dina tiap-tiap buku, jeung sacewir kertas nu aya tulisan
ngaran ěta toko buku. Jang ngaronjatkeun usahana, nu gaduh toko buku sok masang
iklan dina koran Basa Sunda, nyaěta Sipatahoenan.
***
| Rathkamp |
Anyeuna urang balik deui ka belah
kulon, tapi mangkě urang měngkol ka katuhu di Jl. Telepon, pas deukuet Musium
Mandala Wangsit Siliwangi. Urang leumpang sababaraha měter mangkě brasna ka Jl.
Naripan, tangtu bakal langsung něnjo gedong Bank BJB nu urut Bank DENIS baheula
mah. Ti dinya mengkol deui ka kěnca, nuturkeun Jl. Braga ka belah kidul. Di
tungtung jalan urang baris manggihan Kimia Farma, tah di dinya pisan baheula
kungsi aya toko buku G. Kolff & Co.
Kolot baheula mah masih kěněh nyebut
Rathkamp kana eta bangunan těh. Sabenerna baheula lain ukur toko buku nu
nyicingan ěta gedong těh, tapi aya ogě nu dagang roko jeung bako, sarta dipakě
oge jang kantor ku N.I. Escompto Bank. Toko Dunlop jeung apotek Volharding
kungsi ogě nganjrek di ieu wangunan.
Ngeunaan toko buku G. Kolff & Co.,
kuring teu pati loba manggihan běja, ngan ukur samet aya nu nyebutkeun yěn toko
buku ieu boga ogě cabang di Batavia.
***
Nampeu pisan ti Rathkamp mah ka urut
toko buku Klass de Vries & Jan Fabricius těh. Jeung pangpangna mah
tulisanna gě aya kěněh nepi kiwari. Bisa disebut wangunan de Vries těh wangunan
nu ka asup pang mimitina di sakuliah dayeuh Bandung mah. Anyeuna wangunanna masih
kěněh alus, jeung dijadikeun museum ku Bank NISP. Ari mimitina mah de Vries těh
ngan ukur warung leutik nu lebahna di belah kalěr alun-alun, nu anyeuna jadi
BRI Tower.
| De Vries ditempo ti belah kulon |
Gedong de Vries těh ayana di Jl. Asia
Afrika atawa Jalan Raya Timur baheula mah, atawa mun běh ditu deui de Groote
Postweg ngaranna těh. Ieu gedong dijieun ku R.A Kern di taun 1899, tuluy
dialusan deui di tahun 1909 ku Biro Arsitek Edward Cuypers Hulswitt. Hal ieu
dina raraga ngigelan jaman, da puguh gě ka tompěrnakeun mah dayeuh Bandung
jeung seni Arsitektur gě beuki deui beuki maju.
De Vries těh minangka toko pang
lengkepna baheula mah, da toko-toko nu di Jl. Braga jeung Pasar Baru tacan pati
loba. Ari nu sok ngalanggan rěrěana mah urang onderneming alias urang perkebunan. Matak kitu gě tangtu wě da di
lembur mah pamohalan manggih barang-barang nu sakitu haradě jeung lengkepna. Juragan-juragan
Preangerplanter sok ngadon mareuli
surutu, kadaharan, papakěan, jeung sajabana.
Ari wangunan nu masih ngadeg nepika
anyeuna mah nyaěta gedong de Vries nu geus dialusan deui di taun 1920. Pědah
gedongna lega, matak lain toko buku de Vries hungkul nu usaha di dinya těh, aya
ogě De Boekenbeurs, nyaěta toko buku
nu husus ngajual buku-buku urut, nu dipimilik ku L.A. Lezer. Klass de Vries
& Jan Fabricius kungsi medalkeun buku Geschiedenis
der Preanger Regentsschappen, Kort Overzigt nu dikarang ku R.A. Kern di
taun 1898. Ka běh dieukeun deui, ěta wangunan těh kungsi ogě dipakě usaha
studio poto jeung warung sangu Padang.
***
Anyeuna urang tuluykeun deui ka belah
kulon. Pahareup-hareup pisan jeung Gedong Merdeka atawa Musium Asia Afrika, di
dinya aya wangunan urut toko buku Visser & Co. Tohaga kěněh ari wangunanna
mah, ngan siga kosong waě teu dipakě nanaon. Ceunah baheula kungsi dipakě
diskotik paragi jalma-jalam kawas “si ěma (ědanna manusa)” nyiar kasenangan.
| Visser & Co. |
Kuring teu pati apal ari perkara buku
naon waě nu kungsi dipedalkeun ku Visser & Co., ngan aya baě anu cumantěl
dina ingetan, nyaěta cenah wangunan těh kungsi dipakě rahayat jang lalajo basa
aya Konpěrěnsi Asia Afrika. Di těras luhur ěta wangunan jelema pagelek, silih
sěrěd bakat ku hayang nempo Bung Karno, Gandhi jeung para pamingpin dunya nu
sějěnna.
Ari basa milangkala KAA nu ka-50 taun
mah rahayat těh teu bisa lalajo běbas, tong boro rahayat biasa dalah wartawan
ogě teu bisa laluasa. Hal ieu alatan jalan ti mimiti Hotel Savoy Homan nepika
alun-alun ditutup jeung dijagaan ku tentara. Kajadian ieu tantu matak
pikeuheuleun jang sababaraha wartawan, malah Rosihan Anwar gě koatka
gegeleneng.
***
Ngěsěr deui ka kulon saeutik, sebrangeun
kantor PLN aya taneuh kosong nu pinuh ku jukut jeung barala, ěta těh taneuh
urut toko buku NV. Mij. Vorkink. Ngadeg
taun 1896, Vorkink jadi pamedalan jeung pacitakan nu pangkolotna di sakuliah
Bandung. Atuh di dieu oge dilahirkeunna koran mimiti di Priangan, nu ngaranna Prěangerbode.
| Taneuh kosong urut Vorkink |
Saanggeus Indonesia merděka, ku pamarěntah
toko buku ieu ngaranna diganti jadi toko buku Sumur Bandung. Dingaranna kitu těh sigana mah pědah deukeut
wangunan toko buku jeung di kantor PLN aya sumur nu sok dikaramatkeun ku sawarěh
jělěma.
Sababaraha buku nu kungsi dipedalkeun
ku Vorkink nyaěta : Gedenboek Toneelvereeniging Braga 1892-1957, Braga en de Bragaweg, Gids
van Bandoengen Omstreken, jeung Gedenboek
MOSVIA 1879-1929. Basa geus diganti jadi Sumur Bandung, buku-buku nu terbit
těh di antarana waě : Uparaca Adat di
Pasundan (R. Akip Prawira Soeganda, 1964), Saumur Jagong (Sjarif Amin, 1983), jeung Perjoangan Paguyuban Pasundan 1914-1942 (Sjarif Amin, 1984).
Taun 1926 gedong N.V. Mij. Vorkink kungsi digunakeun ku Bandoengsche Radio Vereeniging, nyaěta radio nu munggaran di
Bandung. Siaranna sok ngagunakeun lantě dua, tapi hanjakal radio těh umurna teu
lila. Alatan kakurangan waragad, nyak tilu taun ti mimiti siaran, radio ieu
ahirna dicokot ku NIROM (Nederlandsch Indische Radio Omroep Maatschappij).
***
Sabenerna toko buku jaman baheula di
bandung těh loba, ngan nu geus dituliskeun di luhur mah pědah we kaitung
sawewengkon kěněh, jadi lamun ngahaja dipapay atawa dipaluruh těh rada
ngagunduk meueusan, teu pajauh teuing. Lian ti ěta, toko buku-toko buku nu sějěn
mah arang langka riwayatna dituliskeun dina buku, nyak mun seug hayang apal těa mah kapaksa kudu leuwih lantip
maluruhna.
Ieu mah bisi aya nu panasaran, naon waě
cenah toko buku nu sějěnna těh? Tah kuring baris měrě nyaho : Gebroeders Kleijne & Co. (Jl. Katja-katja Wetan), J.H. de Boer
Jr. (Burgermeester Kuhrweg), J.H.
Seelig en Zoon (Bragaweg), N.V.
Christelijke Boekhandel voor Nederlandsch Indie (Soeniaradjaweg 41a-43), N.V. Handelsmij (Groote Postweg West 92), N.V. Macotte (Groote Postweg Oost), Nikko Japansch Fotograaf (Groote Postweg 10), Post &
Telegraafkantoor (Groote Postweg 47),
Sluyters & Co. (Groote Postweg West
173).
Tangtu nu luhur mah macana matak lieur
da kawantu basa Walanda hungkul, tah anyeuna mah kuring baris měrě nyaho ngaran
toko buku nu rada gampang dibacana : Aurora (Gardoedjatiweg
40), Boen Hwa (Tjikakak 69), CV.
Ganaco (Jl. Perintis Kemerdekaan),
CV. Remaja Karya (Jl. Ibu Inggit Garnasih
jeung Jl. Raya Cimahi-Padalarang), Gembala Islam (Gang Pak Gade), Kaoeum Moeda (Groote
Postweg), Minerva (Jl. Merdeka 13),
TB. Al Maarif (Jl Tamblong), TB.
Alumni (Jl. Dago), TB. Angkasa (Jl. Merdeka), TB. Antariksa (Jl. Dago), TB. Dahlan (Jl. Otista), TB. Elvira (Jl. Dago), TB. Indira (Jl. Braga), TB. Insulinde (Jl. Otista), TB. Intervarsity (Jl. Braga), TB. Lucu (Jl. Karapitan), TB. Malabar (Jl. Otista), TB. Maranatha (Jl. Ibu Inggit Garnasih), jeung masih
rěa deui. [ ]
| Medan Prijaji & Sipatahoenan
Foto : Arsip Irfan Teguh Pribadi
|
(+) Ari ngeunaan koran jaman baheula
mah kuring moal loba catur, anggursi baca wě buku Sang Pemula nu dikarang ku Pramoedya Ananta Toer, jeung anyeuna rědaktur
koran Pikiran Rakyat (Rahim Asyik) keur
nulis carita ngeunaan sajarah koran Sipatahoenan,
anyeuna geus nepi ka nomer genep.
09 February 2015
Pak Dayat dan Pasar Buku Suci
Tadi pagi seorang kawan mengabarkan bahwa Toko Buku Djawa
yang berada di Jl. Braga tutup! Ya, bukan tutup sementara, tapi permanen. Dia
melihat buku-buku diangkut ke dalam mobil, entah mau pindah ke mana. Toko buku
yang dijaga si mbak yang kurang ramah ini akhirnya menyerah. Ada sekira tiga
kali saya singgah ke sana, membeli beberapa buku sejarah dan mendapat berkah
senyuman si mbak meskipun minimalis. Rasanya baru saja kemarin saya menyaksikan
Toko Buku Eureka di Rawamangun dan Depok meregang nyawa, sekarang ada lagi
kantong literasi yang tumbang.
| Itu boneka siapa? |
Seminggu ke belakang, saya juga mencium aroma kematian—bukan
hanya toko buku, tapi pasar buku! Terletak di lantai 2 Pasar Cihaurgeulis yang
kumuh, siapa pun akan prihatin begitu berkunjung ke Pasar Buku Suci. Sudah lama
saya mendengar ihwal kantong literasi ini, namun entah kenapa perlahan hilang
dari perhatian dan ingatan. Baru-baru waktu membuka FB, ingatan yang tercecer
itu timbul kembali. Pada sebuah akun FB, seseorang mengabarkan bahwa bahwa
salahsatu tokoh buku yang pernah berniaga di Suci telah meninggal dunia.
Adalah Pak Dayat orang yang banyak dikenang itu. Saya tidak
pernah bertemu dengannya, apalagi mengenalnya secara pribadi. Tapi dari
sejumlah obituari koleganya, saya membayangkan beliau adalah orang yang
bersahaja-berkawan. Pada Pesta Buku Bandung yang berakhir tanggal 5 Februari
kemarin, kabar duka tentang Pak Dayat pun saya temui di “koran” mini Lawang
Buku. Di sana menyebutkan bahwa almarhum sempat berkiprah di Pasar Buku Suci.
| Kondisi pelataran |
Jejalin kabar inilah yang akhirnya menyeret saya untuk
mengingat kembali Pasar Buku Suci, dan menyempatkan diri untuk mengunjunginya. Sekira
pukul 13.15 wib saya sudah sampai di parkiran motor Pasar Cihaurgeulis yang
kumuh. Dengan kondisi seperti ini mulanya saya ragu, apakah benar di sini
tempat menjual buku? Namun keterangan dari tukang parkir, dan tulisan yang
tertera di sebuah bangunan sekarat akhirnya menyakinkan saya, bahwa ya memang
di sinilah tempatnya.
Telah puluhan kali saya menyambangi Pasar Buku Palasari,
meskipun bangunannya sederhana, namun tak pernah saya merasa seprihatin seperti
sekarang. Di tangga sebelum pintu masuk saya disambut sebuah boneka yang
tergantung. Kalau akhir-akhir ini banyak film horror yang menggunakan boneka,
maka apakah ini juga sebuah simbol horor yang lain? Tangga itu ditutupi oleh
atap yang hampir hancur. Besi berkarat di mana-mana, dan tali-tali rafia yang
terikat.
| Lorong gelap |
Di dalam kios buku berjajar dalam lorong yang agak gelap,
namun hanya beberapa saja yang masih buka. “Tos
aruih tadi sěp, ah da tiiseun panginten,”
kata seorang ibu setengah baya yang kebetulan kiosnya masih buka, sambil
memilih-milih buku berbahasa Sunda yang tanyakan. Sudah pulang? padahal jam dua
pun belum, pikir saya. “Buku-buku Sunda těh sok dicandakan ku nu daragang di
UNISBA, janten ieu mah sesa wě,
tah geuning ieu aya Ajip Rosidi,” sambung si ibu sambil memperlihatkan buku
karangan sastrawan kelahiran Jatiwangi itu.
Suaminya sedang sibuk membantu seseorang yang tengah
menyalakan lampu. Tak lama beliau pun ikut bergabung. “Bapak, uninga Pak Dayat?
Saurna mah kapungkur nu ngagaduhan kios Tanah Air, “ tanya saya ke si
bapak. Sejenak beliau terdiam sambil
mengingat-ngingat. “Pak Dayat nu
dedeganna alit saněs?
Nyak kunaon kitu?.” Saya jelaskan ihwal “pertemuan” saya dengan Pak Dayat
yang akhirnya membawa saya ke sini. “Innalillahi….
tah kitu yuswa mah nyak sěp,
padahal mah da anom kěněh Pak Dayat těh,”
wajahnya memancarkan kekagetan, begitu juga istrinya. Di sesela perbincangan,
saya sempat mengambil beberapa gambar pasar buku tersebut.
Yang dijual di sini mayoritas adalah buku-buku pelajaran
untuk siswa sekolah—dari tingkat dasar sampai perguruan tinggi. Waktu saya
berkunjung, bisa dipastikan bahwa tidak ada seorang calon pembeli pun kecuali
saya. Beberapa pemilik kios yang masih buka nampak berwajah kuyu. Kegembiraan
macam apa yang hendak mereka rayakan di tengah barang dagangan yang sepi
pembeli? Saya agak manaruh curiga pada lantai yang lumayan bersih,
jangan-jangan ini disebabkan karena kurangnya pengunjung.
Setelah mendapatkan lima buku yang diminati dan harganya
murah meriah, akhirnya saya pamit. Dari atas nampak lahan parkir yang
centang-perenang dan kotor. Genangan air dan sampah bekas orang berjualan ikan
masih ada. Aroma di sekitar pasar buku itu jangan ditanya lagi, sebab di
bawahnya pasar basah maka bisa dipastikan bau busuk yang khas bertahan
sepanjang hari. Dengan kondisi yang menyedihkan ini, Pasar Buku Suci seperti
hendak menjemput ajal. Namun semoga saja sangkaan saya itu tidak benar.
| Lampu baru nih :-) |
Di sepanjang jalan Suci (Surapati-Cicaheum) atau Jl. P.H.H.
Mustofa, memang ada kompetitor yang sangat mumpuni, apalagi kalau bukan Bandung Book Centre. Toko buku yang
mulanya terkenal di kawasan Palasari ini kini melebarkan sayap niaganya. Terletak pada bangunan yang sama dengan Giant
Hypermarket, Bandung Book Centre
cukup memanjakan pengunjungnya.
Maka bagi Pasar Buku Suci, dengan kondisi tempat yang kurang
layak, disertai dengan hadirnya kompetitor yang berpengalaman, bertahan hidup
pun kiranya sudah sebuah prestasi. Saya tak hendak menyalahkan kehadiran toko
buku yang berdekatan dengan Giant, justeru bagus untuk menopang kebutuhan buku
para pelajar yang kampusnya berjajar sepanjang Jl. Suci, namun kiranya renovasi
dan penataan ulang Pasar Buku Suci menjadi kebutuhan yang mendesak, mungkin
sama pentingnya dengan menghadirkan taman-taman kota yang kini dirasakan
manfaatnya oleh masyarakat. [ ]
| Bekas pedagang ikan |
Foto : Arsip Irfan Teguh Pribadi
03 February 2015
Kaayaan Trotoar di Sabudeureun Balěkota
| Eta motor ulah ngalangan sapedah atuh! |
Balěkota di dieu tangtu waě Balěkota Bandung, sabab ti kamari
gě
kuring nulis těh ngeunaan Bandung waě. Iwal ti ěta,
catetan ieu gě saěstuna lain ngan ukur ngomongkeun trotoar wungkul, aya ogě
ngeunaan Cikapayang jeung jambatan pameuntasan, nu sakaběhna kabeneran aya di sabudeureun
balěkota.
Ngeunaan trotoar, kuring kungsi ngalaman sababarahakali
kajadian nu piambekkeun. Lain sakali dua kuring sok hog-hag jeung nu tarumpak
motor, dalah kungsi rěk gelut sagala. Basa kuring masih kěněh digawě di Jakarta, mun kabeneran
keur leumpang di trotoar, tuluy jalan macět, tah ěta nu tarumpak motor těh
saking ku belegug-belegugna sok rajeun naraěk kana trotoar bari nglaksonan
nu keur laleumpang. Mun batur mah sok nyaringkah diusir ku sora klakson těh,
tapi keur kuring cadu. Sabab naon?, da trotoar mah jang leumpang jelema, lain
jalan motor. Tah kusabab ngarasa bener, kuring tara ěpěs měěr.
| Tunggul urut tihang |
“Na ari sia teu nyaho yěn trotoar těh
paragi leumpang jelema?”, ceuk kuring setengah nyengor kanu nglaksonan. Tapi da
ěta
mah dasar belegug, dikitukeun těh lainna ngarti kalahka malik
muncereng bari sesentak. Mun teu dihalangan ku nu laleumpang mah boa geus
digaplok tah jelema těh. Tapi alhamdulillah, salila anyeuna kuring cicing di
Bandung mah, pangamalam kitu těh can kungsi ka sorang deui. Mun bisa
mah ulah nepika kaalaman deui.
Kamari poě ahad kuring jeung sababaraha
babaturan ngahaja mapay-mapay trotoar nu aya di sabudeureun balěkota.
Teu kudu dicaritakeun deui ari taman nu di jero mah, sabab saměměhna
kungsi kuring tulis. Mun diteges-teges mah tětěla trotoar těh
aya dua jinis; nu kahiji nu warnana oranyeu (teu caang-caang teuing sabenerna
mah), jeung nu kadua nyaěta nu keur dibangun disagigireun Cikapayang, nu dijieun
tina batu anděsit.
Nu oranyeu mun seug baseuh kahujanan sok matak paur sabab
jadi leueur. Jalma nu laleumpang kudu ati-ati pisan dina kaayaan kitu mah,
sabab mun melěng saeutik waě balukarna matak picilakaeun. Ari sual
kaěndahan
mah nu warna oranyeu těh geus cukup, dan sabenerna mah nu ngaranna trotoar teu
kudu ginding-ginding teuing, basajan gě teu nanaon asal aman jeung genah
dipakěna.
| Beusi renjul genep siki |
Ari nu dijieun tina batu anděsit mah leuwih seuseut mun
kahujanan těh.
Hal ěta
kusabab batu anděsit mah aya pori-porian nu matak cai ogě
bisa nyerep. Anyeuna trotoar nu tina batu anděsit karěk ngan ukur nu aya di sagigireun
Cikapayang wungkul, nu sějěnna teuing bakal diganti atawa moal.
Mun dilik-ilik, trotoar sabudeureun Balěkota
mah saěstuna
geus alus jeung lumayan ěndah, ngan hanjakal di sababaraha juru masih kěněh
aya kakurangan nu matak ngabahayakeun ka nu laleumpang. Contona waě
nu deukeut Jalan Merděka, di ěta trotoar aya tunggul urut tihang,
teuing tihang nanahaon, tapi sigana mah urut tihang rambu-rambu lalu lintas. ěta
tunggul těh
diantep waě,
mun aya jalma melěng tuluy titajong, moal boa ngagoak sabari tijolongjong.
Nyak reuwas nyak nyeuri tangtuna gě.
| Jalan cai |
Salian ti ěta, aya ogě beusi laleutik nu renjul
sagedě-gedě
ramo. Sanajan jangkungna mah paling gě ngan ukur dua atawa tilu sěnti,
tapi angger wě matak jadi mamala. Komo mun aya nu kabeneran leumpangna
nyěkěr,
tuluy nincak beusi ěta, tangtuna matak bohak dampal sukuna. Teuing urut
nanahaon ěta
beusi těh,
siga cang sapatu měngbal waě koatka genep jumlahna gě. Hal
leutik samodel kieu, nu lolobana mah tara kaperhatikeun, boh ku pamarěntah
atawa ku rahayat biasa, teu bisa diantep waě. Kudu aya lěngkah
nu seurieus pikeun ngabebenah, ěngkě sugan ku kuring rěk
dilaporkeun ah ka walikota, sugan wě diperhatikeun bari tuluy diberěskeun.
Teu jauh ti trotoar, malah mah ngarěnděng pisan, aya sababaraha jalan
aspal nu gigirna ngahaja dibolongan jang jalan cai. Tapi kusabab lombangna teu
ditutupan ku samodel kawat panyaringan, ěta jalan cai teh sawaktu-waktu bisa nyilakakeun.
Da sa sapatueun mah asup ka ěta jalan cai těh. Jelema nu keur leumpang
bisa waě
sabeulah sukuna digebros kana ěta lombang. Alusna mah ditutupan ku
kawat nu jarang, ngarah cai angger bisa kapiceun, nu leumpang ogě
bisa aman.
| Tehel nu peupeus |
Aya sababaraha těhel trotoar (nu warna oranyeu těa)
nu peupeus. Tapi kaayaanna ceuk panempo kuring mah teu pati matak nyilakakeun,
ngan baě
katempona teu pati ngeunah, sareukseuk těa meureun ceuk basa Uruguay mah. Lěbar
trotoar nu belah kulon jeung nu belah wětan sihorěng běda. Nu belah wětan mah leuwih leutik, paling loba
gě
ngan ukur cukup jang duaan. Beda jeung nu di belah kulon, di dinya mah rada
lega meueusan, moal pati pasěrěd-sěrěd lamun dipakě
silih kalěng
ku tiluan ogě.
Tapi měmang
trotoar nu anyar mah, nu dijieun tina batu anděsit těa, legana ampir sarua jeung nu
belah kulon.
Ti mimita Pamarěntah Kota Bandung ngayakeun prohram
“Jumaah makě
sapědah”,
di jalan sabudeureun balěkota dijieun jalan heuseus jang nu make sapědah.
Sanajan dijieunna ngan ukur digarisan wungkul ku cět warna bodas, tapi ěcěs
yen ěta
těh
jalan paragi sapědah. Tapi nyak kitu těa di urang mah, kana kasadaran
těh
meni mahal pisan, ěta wě jalan nu geus puguh jang sapědah tapi angger sok aya motor
nu nincak jeung ngahalangan ka nu keur sasapědahan.
| Pameuntasan pas pengkolan pisan |
Hal anu penting ogě nyaěta ngeunaan pameuntasan, boh
anu di luhur (jambatan) atawa nu di handap nu katelahna zebra cross těa. Panětěan dina jambatan tětěla
lungkawing pisan. Tong boro jang jalma nu aya kakurangan pisik, malah jang
jalma nu ragana sěhat tur sampurna ogě ěta panětěan těh matak hariwang.
Anapon pameuntasan nu di handap, loba nu posisina lebah
pengkolan pisan. Hal ieu matak ngagokan nu keur tumpak kandaraan, nu antukna
matak nyilakakeun. Tapi aya ogě sebenerna zebra cross nu di jalan lempeng, tapi di urang mah ngahargaan ka nu
laleumpang těh
masih kěněh
kurang. Kuring nyaksian pisan sorangan, aya hiji kulawarga (indung jeung tilu
anakna) nu rěk
meuntas di jalan Merděka, da ěta asa ku hěsě sabab nu marawa kandaraan siga
embung měrě
kasempetan pisan jang nu rěk meuntas.
Mun di belah kulon anyeuna mah aya pameuntasan nu rada alus.
Di ěta
pameuntasan těh aya alat pikeun ngahurungkun lampu jeung sirineu. Jadi lamun
ku urang dipencět ěta alat, teu kungsi lila lampu lalu lintas keur nu
tarumpak mobil jeung motor ngadadak jadi beureum, anu hartina jalma nu leumpang
bisa tuluy meuntas. Tapi duka teuing ku naon, basa kuring jeung babaturan
ngilikan ěta
alat, sihorěng
keur rusak, teu bisa dipakě. Padahal kaitung anyar kěněh pisan ěta
alat těh.
Atuh antukna nu rěk mareuntas kapaksa ngacung-ngacungkeun leungeun jang
ngeureunkeun mobil jeung motor.
| Meni hese rek meuntas ge |
Poe Ahad kamari mah di sebrang balěkota, tegesna di jalan Merděka,
aya sababaraha nu daragang kadaharan. ěta wě kaambeu aya nu meuleum satě
sagala. Teuing pědah ku ramě meureun, da saapal kuring ari poe-poe
nu sějěnna
mah tara aya teu sing nu daragang lebah dinya těh. Nyak katempona mah lumayan
ramě
ogě
nu mareuli, keur aralus milik sigana mah tukang dagang těh.
Di saparat trotoar těa, runtah mah měmang aya, ngan saeutik pisan,
malah kaitung beresih sakitu mah trotoar těh. Hal ěta teu aněh
sabab loba wadah runtah nu nyampeu nu bisa dipakě ku nu laleumpang. Alus ari kitu
těa
mah, komo deui pan ieu mah puseur pamarěntahan Kota Bandung, piraku wě
ari kalotorna mah, asa kabina-bina.
Ari nu pang anyarna jeung pang ěndahna nyaěta
trotoar nu ngarěmpět jeung Cikapayang. ěta jalan cai těh
keur dibebenah ku taman nu matak betah nempona. Saliwat mah siga di luar nagri,
da ěta
wě
Cikapayang gě
makě
dipapantěs
ku batu hirup sagala. Ceunah mah batu-batu ěta těh jang ngahěrangkeun
cai, minangka nyaring kokotor meureun. Ari lampu tamanna makě
dipapantes ku patung maung leutik sagala, ěta maung těh
keur jěngkě
sabari ngagaur. Teuing naon hartina, meureun siloka jang Persib ěta
těh,
pan Persib gě
katelahna Maung Bandung. Tapi kudu ditanyakeun engkě ka Mang Emil (so akrab wě
hahaha).
| Pra weding sigana mah |
Bakat ku resik, dina bangku nu aya di taman, poě
harita mah koatka aya nu dipoto pra wěding sagala. Enya aya dua nonoman nu
keur silih rěnděng
dina hiji bangku, aya ogě sababaraha baturna nu keur ngalěker ku kaměra,
tuluy jeprět-jeprět
waě
diparoto. Katingali ěstu suka bungah pisan, da puguh gě meureun rek nyorang kahirupan
rumah tangga ěta dua nonoman těh. Hor, naha kuring bras ngomongkeun
nu kieu? Cag ah, urang nyaritakeun Cikapayang deui.
Dina raraga ngabebenah jeung mamantes kota, nyak Cikapayang
nu aya di sagigireun balěkota gě teu kaliwat ngilu didandanan. Trotoarna
dijieun sababaraha umpak, bentukna ogě ting paringkeul, teu lempeng jiga
ilaharna. Teu poho bangku jeung lampu gě disayagikeun pikeun nu rek ngadon
nongkrong sapeupeuting. Ti běh kalěr ěta Cikapayang dibendung ku
gunungan batu hirup, tuluy di belah handapna dijieun dua kokocor sangkan cai
ngalirna rada kabagi. Sabenerna ka belah kidulnakeun gě cai těh dibendung deui ku sababaraha
těmbok,
tapi tangtunganna teu jangkung teuing, padu nyalangkrung wě
siga kaayaan balong.
| Bendungan Cikapayang |
Meureun matak dikitukeun gě sangkan cai ngalirna teu
gancang teuing, padu ngeyemeng wě jadi rada ěndah katempona. Tapi sakali
deui ieu pangwangunan těh tacan běrěs, caina ogě
saat jeung kiruh kěněh deuih. Di trotoar nu pas handapeun tangkal badag, aya
hiji pagawě
nu keur natah di hiji pasagi opat, barang ku kuring ditanyakeun sihorěng
ěta pasagi
opat těh
cenah keur ngontrol kaayaan cai. “Hor, naha aya caian nyah?” ceuk kuring. Barang
ditingali ka jero, enya we cai dihandap tarik naker jeung lumayan gedě
deuih. Běda
pisan jeung cai nu teu katutupan ku trotoar.
Lah, sok hayang geura anggeus wě ěta trotoar anyar těh.
Mana teuing rěa jalma nu ngalanto ka dinya. Jadi nambahan deui tempat
ngumpul rahayat těh. Alhamdulillah.
Tah sakitu sababaraha hal anu kasaksian ku sorangan jeung
babaturan těh.
Malah mandar aya manpaatna, boh pikeun nu rek nulis atawa nu ngahaja hayang
nyaho kaayaaan di sabudeureun balěkota. Cag dugi ka dieu, saněs
waktos diteraskeun deui. [ ]
| Paranti ngontrol cai
Foto : Arsip Irfan Teguh Pribadi
|
31 January 2015
Foto-foto Sekitar Balai Kota
| Lumayan jang reureuh |
| Kebon kembang |
| Herang nyak caina mah |
| Sareukseuk katempona eta apartemen |
| Kritik di Jl. Perintis Kemerdekaan |
| Kamarana atuh cinta |
| Memeh mengbal urang badami heula |
| Musholla |
| Latihan nari |
| Kaulinan barudak anyeuna |
| Tombolna tidak berfungsi! |
| Paur aya budak tikusruk |
| Parkir sepeda |
| Toilet yg belum selesai |
Foto : Arsip Irfan Teguh Pribadi
Subscribe to:
Posts (Atom)